PRACA JAKO
ŹRÓDŁO STRESU
Praca jako źródło stresu – kiedy zaangażowanie zaczyna kosztować zbyt dużo
Praca zajmuje ogromną część naszego życia. Dla wielu osób to nawet 1/3 świadomego czasu, czyli ponad 30-35 lat aktywności zawodowej, co daje ok. 33% czasu przeznaczonego na aktywność. W zawodach o charakterze służby –praca stanowi ponad 60% czasu w skali roku.
Dlatego też praca i związane z nią czynności mają duży wpływ na równowagę na linii praca-życie i zdrowie psychiczne. Aktywność zawodowa buduje nasz potencjał na poziomie materialnym, mentalnym, relacyjnym. To właśnie praca daje nam poczucie stabilności, rozwoju i sprawczości. Buduje bezpieczeństwo finansowe, relacje i poczucie własnej wartości.
Jednocześnie może stać się jednym z głównych źródeł przewlekłego stresu.
Presja czasu, odpowiedzialność za decyzje, dyspozycyjność, subordynacja, nadgodziny, zmiany organizacyjne, niepewność zatrudnienia, konkurencja czy rosnące wymagania – wszystko to sprawia, że organizm coraz częściej funkcjonuje w trybie „ciągłej gotowości”.
Zawody szczególnie narażone na stres
W niektórych profesjach obciążenie jest wyjątkowo wysokie, np.:
- ratownictwo medyczne
- straż pożarna
- policja
- prace z podwyższonym ryzykiem wypadków
Źródłem stresu może być wówczas:
- zagrożenie życia i zdrowia,
- widok cierpienia lub śmierci innych osób,
- ogromna odpowiedzialność za decyzje,
- presja czasu i szybkość działania,
- intensywne dyżury, brak snu i zmęczenie
- konieczność stałej gotowości do działania.
Czym jest stres zawodowy?
Stres zawodowy (ang. occupational stress) pojawia się wtedy, gdy wymagania i obciążenia związane z wykonywaną pracą, zaczynają przekraczać nasze możliwości radzenia sobie.
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) stres zawodowy pojawia się, gdy „wymagania i presja związane z pracą są nierównoważne z umiejętnościami i możliwościami pracownika”, co prowadzi do reakcji napięcia psychicznego i fizjologicznego.
To nie jest pojedyncze trudne wydarzenie – to proces, który narasta w czasie, prowadząc m.in. do obniżonej koncentracji i wydajności, deprywacji snu, frustracji w interakcjach z ludźmi, problemów zdrowotnych.
W stresie organizm włącza tryb „walcz albo uciekaj”:
- przyspiesza oddech,
- wzrasta napięcie mięśni,
- zwiększa się czujność,
- podnosi się poziom hormonów stresu.
Jeśli ten stan trwa zbyt długo, prowadzi do wyczerpania – fizycznego i emocjonalnego.
Funkcjonowanie w takich warunkach znacząco zwiększa ryzyko wypalenia zawodowego.
Wypalenie zawodowe – proces, nie nagły kryzys
Wypalenie rozumiane jako syndrom zawodowy, stanowi kontinuum, gdzie:
- na jednym jego krańcu znajdują się pierwsze subtelne sygnały ostrzegawcze,
- środkowa część to miejsce, w którym stres zaczyna powodować problemy,
- na drugim krańcu znajduje się wypalenie kliniczne, gdy osoba poprzez funkcjonowanie fizyczne, psychiczne i emocjonalne nie jest w stanie realizować codziennych obowiązków.
Badaczka Christina Maslach opisała trzy główne wymiary wypalenia:
- Wyczerpanie fizyczne i emocjonalne – brak energii i motywacji do działania.
- Poczucie oddalenia (depersonalizacja) – dystans, zmęczenie współczuciem, zobojętnienie.
- Poczucie nieefektywności – spadek wiary w swoje kompetencje, mniejsze dokonania osobiste
Z kolei Robert Veninga i James Spradley opisali pięć etapów wypalenia – od satysfakcji i entuzjazmu po całkowite wyczerpanie. Ich koncepcja obrazuje silną korelację stresu z wypaleniem zawodowym.
Jak może wyglądać ten proces?
„Miesiąc miodowy”
Utrzymuje się ogólna satysfakcja z pracy, entuzjazm, duża motywacja i zaangażowanie, ale coraz trudniej oddzielić pracę od życia osobistego. Rozmywa się proporcja miedzy życiem prywatnym a pracą.
Pojawienie się stresu
Odczuwany jest nadmiar obowiązków, pośpiech, poczucie braku sprawczości, nadmiernej krytyki, niedocenienia, brak wsparcia społecznego. Brak czynników chroniących przed napięciem wyzwala w organizmie reakcję stresową z lawiną konsekwencji fizjologicznych.
Przewlekły stres
Ujawniają się fizyczne skutki długotrwałego stresu: problemy ze snem, bóle głowy i kręgosłupa, drażliwość, trudności z koncentracją, ataki paniki, napady irytacji, podatność na infekcje, spadek libido. Często pojawiają się niezdrowe sposoby radzenia sobie ze stresem, np. nadmierne jedzenie, alkohol, substancje psychoaktywne, kompulsywne zakupy.
Wypalenie
Osoba jeszcze funkcjonuje, ale czuje się jak „wyciśnięta gąbka”. Pojawia się poczucie apatii i obojętności względem pracy, cynizm i uraza w kontaktach z ludźmi, bezradność i „mgła mózgowa”, spadek nastroju, poczucie osamotnienia. Wzrasta liczba błędów w wykonywaniu pracy, pojawiają się myśli o ucieczce, np. poprzez chorobę lub wypadek. Wahania kortyzolu wpływają na skrajności w masie ciała.
Wypalenie nawykowe
Utrwala się wzorzec wypalenia. Organizm daje znać, że jest przeciążony: palpitacje serca, napady lękowe, objawy somatyczne, odpływanie myślami, odrętwienie, stany depresyjne, poczucie beznadziei. Mogą się pojawić myśli samobójcze. W tym etapie organizm często wymusza zatrzymanie – poprzez chorobę lub poważny kryzys.
Powrót do równowagi może trwać od roku do nawet trzech lat
– w zależności od stopnia wyczerpania.
Stres zawodowy to psychiczne napięcie i dyskomfort wywołane sytuacjami lub wymaganiami, które przekraczają nasze możliwości radzenia sobie.
Może być rezultatem presji czasu, dużej odpowiedzialności, konfliktów interpersonalnych, braku jasnych oczekiwań czy obawy przed oceną.
Nierozpoznane odpowiednio i pozostawione bez reakcji, doprowadza do rozwoju wypalenia, a w połączeniu z częstotliwością krytycznych doświadczeń, także do aktywacji stresu pourazowego.
